در دهه هاي اخير در كنار روش هاي قديمي مبارزات سياسي- اجتماعي "بدون خشونت"، شكل هاي جديدي از اين مبارزات در سراسر جهان در حال شكل گيري است. از روش هاي مبارزاتي زيبايي شناختي گرفته تا مبارزات بدون خشونت الكترونيك همه و همه علاوه بر آنكه وجه مبارزاتي و ترغيبي خود را حفظ كرده اند، در صدد بوده اند تا اثربخشي خود را افزايش داده و از سوي ديگر از ميزان خشونت ناشي از اين مبارزات نيز بكاهند. روش هاي "مفهومي و زيبايي شناسانه" مقاومت كه بيشتر در آثار هنري، مانند شعر، داستان، تاتر، كاريكاتور، فيلم و موسيقي نمود پيدا مي كنند و يا روش هاي "بدون مركز" مبارزه كه نمونه مهم آن مبارزات الكترونيك و ارتباطي بر پايه اينترنت و مخابرات مي باشد توانسته اند توجه مردم را به ترور، شكنجه، نسل كشي و خشونت دولتهاي مستبد و يا بي عدالتي هاي اجتماعي در اقصي نقاط جهان جلب كنند.
استفاده از روش هاي نوين عمل مستقيم بدون خشونت در كنار روشهاي قديمي توسط جنبش هاي اجتماعي- سياسي در اروپاي شرقي، جمهوري هاي تازه استقلال يافته و يا آمريكا توانسته است موفقيت هاي بزرگي را براي اين جنبش ها به دست آورد.
در اين نوشته سعي خواهم كرد تا به اختصار به بررسي روش هاي نوين عمل مستقيم اجتماعي- سياسي غير خشونت آميز بپردازم. روش هايي كه شايد در سالهاي بعد بتواند به عنوان روشهاي مبارزاتي جنبش هاي اجتماعي- سياسي در ايران براي كسب آزادي و دموكراسي به كار گرفته شود.

الف ) روش هاي مبارزاتي توزيع شده و بدون مركزنافرماني مدني يكي از راههاي عمل مستقيم بدون خشونت است كه در آن معترضين براي نشان دادن غيرعاقلانه، ناعادلانه و يا غيراخلاقي بودن عملكرد، رفتار و يا قوانين يك حكومت و يا گروه، آگاهانه اقدام به قانون شكني و يا عدم همكاري با آن حكومت مي كنند.بنا به نوشته هاي تاريخي تحصن مردم روم در اعتراض به وضعيت بد زندگيشان در 494 قبل از ميلاد و يا سرپيچي زنان ايروكويز از نزديكي با مردان جنگاور خود براي جلوگيري از تولد فرزندان سرباز و ادامه جنگ ها، همه نشان از قدمت تاريخي اين شكل از مبارزه دارد. اما امروزه به واسطه مبارزات ثورو، گاندي و لوتركينگ، نافرماني مدني در جهان بيش از پيش شناخته شده است. نافرماني مدني اگر چه عملي بدون خشونت و مدني است ولي هيچ تضميني وجود ندارد كه توسط حكومت و دولت به خشونت كشيده نشود. يكي از ضعف هاي اين روش مبارزاتي نيز همين است كه بسته به ميزان غيردموكرات و مستبد بودن حكومت ها احتمال بروز خشونت از طرف حاكميت نسبت به نافرمانان و معترضين بيشتر مي شود و اين منجر به بالا رفتن هزينه هاي اين نوع از مبارزه شده و منجر به عدم تمايل مردم معترض به استفاده از اين روش مبارزه مي شود. موارد بسياري در جهان وجود دارد كه تظاهرات و يا تجمعات و تحصن هاي اعتراض آميز و غير خشن مردمي كه توسط حكومت ها به خاك و خون كشيده شده است. رونالد دروكين مدرس فلسفه حقوق در دانشگاه آكسفورد و نيويورك كه تحقيقات گسترده اي را در زمينه نافرماني مدني انجام داده است، نافرماني مدني را بر پايه انگيزه معترضين به سه دسته نافرماني سياست بنياد، نافرماني عدالت بنياد و نافرماني اخلاق بنياد، تقسيم مي كند. در هر سه دسته هدف معترضين از نافرماني مدني، يكي آگاه كردن و جلب توجه مردم كشور و يا جهان ،‌ نسبت به رفتار غيرعقلاني، غيرعادلانه و يا غيرانساني حكومت و ترغيب حاكميت به ترك رفتارهايش (نافرماني ترغيبي) و ديگري تحت فشار قرار دادن حاكميت و مستاصل كردن آن تا جايي كه مجبور به توقف رفتارهايش شود، مي باشد.روش هاي قديمي نافرماني مدني،‌ شامل تحصن، تجمع هاي گروهي كه منجر به اخلال در نظم عمومي و يا ترافيك شهري شده و يا اعتصاب و عدم مشاركت عمومي كه منجر به آسيب رسيدن به نظام اداري يك حكومت مي شود روش هايي هستند كه باعث مي شوند تا علاوه بر آنكه توجه ساير مردم نسبت به موضوع مورد اعتراض نافرمانان جلب شود، بلكه حكومت نيز براي پايان دادن به بي نظمي و يا اختلال در نظام خود با خواست معترضين موافقت كند ( كه البته لزوما به سرعت چنين هدفي ميسر نمي شود و گاه ممكن است حكومت به جاي پاسخگويي به خواسته هاي ، نافرمانان اقدام به سركوبي، بازداشت و شكنجه آنها كند كه البته اين خود نيز به نحوي مي تواند هزينه هاي بين اللملي براي حكومت ها به همراه داشته باشد).در دهه اخير و با شكل گيري و گسترش ابزارهاي جديد ارتباطي، فضاي جديدي براي رسيدن به اهدافي كه معترضين از نافرماني مدني در پي آن هستند ايجاد شده است. اينترنت، تلفن و يا موبايل فضاي مناسبي را براي اطلاع رساني و يا نافرماني نسبت به رفتار ها و يا قوانين نا عادلانه و غير انساني به وجود آورده است. سايتهاي خبري، گروههاي ايميل، و يا پيام هاي كوتاه موبايل كه هر روزه در حال گسترش است توانسته است اعتراضات بخش كوچكي از جامعه را به گوش هزاران نفر در دورترين نقاط جهان برساند. شكل گيري سايتهاي خبري و اطلاع رساني، جريان سالم و عادلانه اطلاع رساني را ممكن مي كند، جرياني كه شايد مهمترين نقش را در موفقيت يك نافرماني مدني به عهده دارد. سايتهاي خبري اين امكان را به وجود آورده اند كه با وجود محدوديت رسانه ها وكنترل حكومت ها بر روي آن خبرها و اطلاعات صحيح و سريع در تمام جهان پخش شود و به دست مردم برسد.برگزاري جلسات سخنراني و بحث و تبادل نظر معترضين در اقصي نقاط جهان از طريق اينترنت و به صورت مجازي امكان هماهنگ شدن جنبش هاي اجتماعي- سياسي را در نقاط فيزيكي مختلف افزايش داده است. در واقع يكي از اهداف نافرماني مدني نمايش و علني كردن قوانين و رفتارهاي غير انساني و يا ناعادلانه حكومت ها براي ايجاد جنبشي اجتماعي بر عليه آن است، با استفاده از سايتهاي خبري و اطلاع رساني و يا گروههاي ايميلي و يا پيام هاي كوتاه امكان پذير شده است. از سوي ديگر رسانه جديد امكاني را براي انتقال تجمعات و تحصن هاي عمومي و يا قانون شكني هاي فيزيكي مردم به اينترنت و دنياي مجازي را ايجاد مي كند و بدين ترتيب مفهوم جديدي در عمل مستقيم بدون خشونت تحت عنوان "نافرماني مدني الكترونيك" متولد مي شود.به نظر مي رسد كه مفهوم نافرماني مدني الكترونيك اولين بار توسط گروهي با نام "گروه هنر انتقادي" در سال 1994 و در كتابي تحت عنوان "اختلال الكترونيك" مطرح شد و دو سال بعد به طور كامل تر در كتابي ديگري از همين گروه تحت عنوان "نافرماني مدني الكترونيك و ساير ايده هاي ناشناخته" به صورت تئوري، بسط و گسترش داده شد. در اين كتابها نشان داده شده است كه چگونه اعتراض و مقاومت مدني مي تواند از خيابان ها به اينترنت كشيده شود. اگرچه سالها نافرماني مدني الكترونيك در حد تئوري باقي مانده بود، اما در اوايل سالهاي 1998 نافرماني مدني از تئوري به عمل نزديك شد و موج جديدي از نافرماني مدني الكترونيك بر پايه اينترنت توسط جنبش هاي طرفدار زاپاتيست ها در مكزيك و ساير نقاط جهان آغاز شد.در اوايل سال 1998 گروهي با نام "تاتر اختلال الكترونيك" نرم افزاري را با نام Flood Net ساخته و ارائه كردند تا در مواقع مناسب تظاهر كنندگان بتوانند با استفاده از اين نرم افزار در تظاهرات مجازي شركت كنند. بنا به اعلام اين گروه، Flood Net براي ايجاد يك "حركت سمبوليك" عليه وب سايت دولت ها و سازمان هاي مخالف ايجاد شده است. اين نرم افزار يك نرم افزار وبي است كه به صورت اپلت جاوا بوده و از طريق مرور گر افراد اجرا مي شد و به طور متناوب و پشت سرهم اقدام به ارسال درخواست به سايت هدف مي كند. در وهله اول ممكن است اين كار منجر به هيچ اتفاقي نشود اما هنگامي كه تعداد زيادي از تظاهر كنندگان مجازي از اين نرم افزار استفاده كنند آنگاه ميليون ها در خواست به طور مكرر و پشت سرهم به سايت هدف ارسال مي شود و اين باعث اختلال در عمل سرويس دهنده سايت مي شود و در نهايت منجر به از كار افتادن سرور هدف مي شود. همانطور كه تظاهرات فيزيكي مردم در خيابان ها منجر به اختلال در ترافيك و رفت و آمد مي شود، تظاهرات با Flood Net نيز به نوعي اختلال در ترافيك شبكه ايجاد مي كند. اين گروه، از نرم افزار خود در 9 و 10 سپتامبر 1998 عليه سايت رئيس جمهور مكزيك، بازار بورس فرانكفورت و سايت پنتاگون استفاده كردند. اگرچه بعد از مدتي دولت آمريكا موفق شد مقابل اين نرم افزار ايستادگي كند، اما اين اقدام در رسانه هاي اروپا طنين انداخت و توسط شبكه هاي وايرد و ZDTV و بسياري از رسانه هاي ديگر مطرح شد و در 31 اكتبر مقاله صفحه اول نيويورك تايمز را به خود اختصاص داد. اگرچه اثر تخريبي اين اقدام به سايتهاي مورد تظاهرات بسيار كم بود وليكن باعث مطرح شدن هدف اين گروه كه حمايت از جنبش زاپاتيست ها در مقابل دولت مكزيك و اعتراض به سياست هاي وزارت دفاع آمريكا و همچنين اعتراض به بورس فرانكفورت به منزله نماد سرمايه داري بود، از طريق رسانه ها به گوش مردم سراسر جهان رسيد.نافرماني مدني الكترونيك، لزوما به اين شكل از تظاهرات مجازي خلاصه نمي شود. از روش ديگر نافرماني مدني الكترونيك، نفوذ به سايتهاي پر بيننده و درج تصاوير، خبرها و مطالب سياسي عليه حكومت هاي مورد اعتراض است. اين نوع نافرماني تحت عنوان هك سياسي شناخته مي شود. يكي از نافرمانان الكترونيك كه از اين روش براي نشان دادن اعتراض خود استفاده كرد جوان انگليسي با نام مستعار JF بود كه اقدام به هك كردن بيش از 300 سايت كرد و در همه آنها تصاوير و مطالب ضد اتمي قرار داد. روش جديد ديگري كه براي نافرماني مدني الكترونيك از آن مي توان بهره گرفت، استفاده از بمب هاي جستجوگر است، شايد معروفترين اين بمب ها، بمب هاي گوگلي باشد. در اين روش با بهره گيري از نكاتي كه منجر به بالا رفتن رتبه بندي يك سايت در موتورهاي جستجوگر مانند گوگل مي شود، مي توان سايتها و يا صفحات مورد نظر خود را در نتيجه جستجوي كلمات خاص بالا برد.
بمب گوگلي تئوري بود كه براي اولين بار توسط آدام متز در سال 2001، و در مقاله اي تحت همين عنوان مطرح شد. وي در اين مقاله نشان مي داد كه چطور گوگل از الگوريتم هايي براي تعيين رتبه بندي سايتها در نتايج جستجو استفاده مي كند. وي در مقاله اش شرح داد كه چطور مي توان با استفاده از اين الگوريتم ها براي كلمات خاصي، يك سايت را در رتبه بندي بالا قرار داد. اما پيش از آنكه مقاله متز در سال 2001 منتشر شود، در سال 1999 كاربراني كه به دنبال عبارت "more evil than Satan " جستجو مي كردند به طور اتفاقي مي ديدند كه اولين سايتي كه در نتيجه جستجويشان مي آيد سايت شركت مايكروسافت است. يك نمونه ديگر از بمب هاي گوگلي كه ايجاد شده است بمب گوگلي عليه بوش بود. جستجوي عبارت "miserable failure" در گوگل شما را در اولين نتيجه به صفحه معرفي جرج دابليو بوش در سايت كاخ سفيد هدايت مي كرد. اگر همين عبارت را به زبان ايتاليايي جستجو مي كرديد("Miserabile fallimento") در اين صورت سايت برلوسكوني نخست وزير ايتاليا به عنوان اولين نتيجه جستجو يافت مي شد. و در نمونه ديگر در جستجوي عبارت "Aweonao" كه در شيلي به معناي Asshole مي باشد سايت كانديداي راست گراي انتخابات رياست جمهوري شيلي را به عنوان اولين نتيجه جستجو مي آمد. البته برخي از اين بمب هاي گوگلي در حال حاضر عمل نمي كنند و فقط در برهه زماني خاصي فعال بودند.تجربه استفاده از بمب ها گوگلي در ميان جامعه اينترنتي ايران نيز شناخته شده است. وقتي كه مجله نشنال جئوگرافيك نام خليج فارس را خليج العربيه درج كرد. كاربران اينترنت ايران، صفحه اي به شكل صفحه خطاي 404 (صفحه مورد نظر يافت نشد) ايجاد كردند كه در آن به شما مي گويد كه خليج العربيه پيدا نشد و شما را براي را اطلاعات بيشتر به صفحه خليج فارس در دايره المعارف ويكي هدايت مي كرد. همه وبلاگ دارها و صاحبان سايت هاي فارسي كه نسبت به اين عمل مجله نشنال جئوگرافيك معترض بودند با لينك كردن نام خليج العربيه به اين سايت، باعث شدند كه وقتي فردي در موتور جستجوي گوگل عبارت خليج العربيه را جستجو كند اين صفحه به عنوان نتيجه اول جستجو به وي نمايش داده شود. اين عمل و ارسال نامه هاي اعتراضي به اين مجله سبب شد تا اين مجله نسبت به اصلاح اشتباه خود اقدام كند.بخشي از هدف نافرماني مدني الكترونيك مبارزه اطلاعاتي مردمي و يا مبارزه اطلاعاتي از پائين است. كه در اين مبارزه نه حكومت بلكه مردم و به طور مستقيم به شكل دادن جريان اطلاعات در جهت مبارزه با حاكميت و يا بيان اعتراض خود نسبت به معضلات اجنماعي و سياسي مي پردازند. اين مبارزه صرفا مبارزه بر اساس حروف و در فضاي مجازي است اما قدمي موثر و اصلي در جهت شكل گرفتن يك جريان اجتماعي و فشار بر هئيت حاكمه است.
نيم نگاهي به ايران اگرچه در حال حاضر كاربران اينترنت در ايران در حدود 4 ميليون مي باشند و اين رقم چندان قابل توجه نيست، اما نرخ رشد آن در ايران 7% است و اين بسيار خوشحال كننده است و نشان از آن دارد كه جامعه اينترنتي ايران در حال رشد و بزرگ تر شدن است و جنبش هاي اجتماعي مي توانند از اينترنت به عنوان فضايي جديدي براي پيش برد اهداف اجتماعي و سياسي خود بهره بگيرند.استفاده از اينترنت به عنوان رسانه اي بدون مركز، علاوه بر آنكه مي تواند امنيت معترضين و هويت آنها را به نحو خوبي پوشيده نگاه دارد در كنار آن مي تواند اقدامات كم هزينه ولي موثري را در جهت مبارزات اجتماعي بكارگيرد. نافرماني مدني الكترونيك و يا هر نوع مقاومت مدني كه بر پايه اينترنت باشد مي تواند به عنوان روش هاي جديد نيروهاي مبارز ايران در جهت استقرار دموكراسي، حقوق بشر در كشور بكار گرفته شود.